Ο καθαρισμός δοντιών σε παιδιά είναι η επαγγελματική απομάκρυνση πλάκας, τρυγίας και επιφανειακών χρωστικών από τα δόντια, όταν υπάρχει κλινική ένδειξη. Δεν χρειάζεται κάθε παιδί προγραμματισμένο γυάλισμα μόνο και μόνο για να προλάβει την τερηδόνα. Η ανάγκη κρίνεται από την κατάσταση των ούλων, την παρουσία τρυγίας, τον κίνδυνο τερηδόνας και τις καθημερινές συνήθειες. Εδώ ξεχωρίζω τι προσφέρει ο καθαρισμός, πότε προτιμώ φθοριούχο βερνίκι και τι μπορείς να κάνεις στο σπίτι.
Όχι. Ο επαγγελματικός καθαρισμός χρειάζεται όταν ο παιδοδοντίατρος βλέπει τρυγία, ερεθισμένα ούλα ή εναποθέσεις που δεν απομακρύνονται με το βούρτσισμα. Για την πρόληψη της τερηδόνας, μεγαλύτερη αξία έχουν η φθοριούχος οδοντόκρεμα, η εκτίμηση κινδύνου και, όταν ενδείκνυται, το βερνίκι φθορίου [E1][E2].
Η οδοντική πλάκα είναι ένα μαλακό, κολλώδες στρώμα μικροβίων, σαν λεπτή μεμβράνη που κάθεται γύρω από τα ούλα και ανάμεσα στα δόντια. Με το σάλιο σκληραίνει και γίνεται τρυγία, δηλαδή «πέτρα» που δεν φεύγει με την οδοντόβουρτσα. Τότε κάνω αποτρύγωση, την ελεγχόμενη αφαίρεση των σκληρών εναποθέσεων, και στίλβωση, που λειαίνει επιφανειακές χρωστικές [E1].
Στο ιατρείο μας βλέπω συχνά παιδιά που έρχονται για «καθαρισμό», ενώ δεν έχουν καθόλου τρυγία. Έχουν, όμως, αρχόμενες λευκές κηλίδες ή γονείς που δεν γνωρίζουν πόση οδοντόκρεμα χρειάζεται. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν επιμένω σε γυάλισμα. Ελέγχω το ρίσκο, διορθώνω το βούρτσισμα και συζητώ φθόριο, διατροφή και επανέλεγχο.
Το απλό γυάλισμα δεν έχει τεκμηριωθεί ως αυτόνομη προστασία από την τερηδόνα [E1]. Αν ένα παιδί δεν έχει τρυγία ή ουλίτιδα, δεν χρειάζεται ραντεβού μόνο για γυάλισμα. Αν βλέπεις αιμορραγία, επίμονη κακοσμία, κιτρινωπές σκληρές εναποθέσεις ή δυσκολία στο βούρτσισμα, κλείσε εξέταση.
Η προληπτική οδοντιατρική φροντίδα ξεκινά με το πρώτο δόντι και η πρώτη οδοντιατρική επίσκεψη γίνεται έως την ηλικία του ενός έτους. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα βρέφος χρειάζεται πλήρη καθαρισμό. Σημαίνει έλεγχο, οδηγίες προς τον γονέα και έγκαιρη εκτίμηση του κινδύνου τερηδόνας [E1][E4].
Πότε να ξεκινήσει το βούρτσισμα των δοντιών του παιδιού; Από την ανατολή του πρώτου νεογιλού δοντιού, δύο φορές την ημέρα. Για παιδιά κάτω των τριών ετών χρησιμοποίησε ποσότητα φθοριούχου οδοντόκρεμας σαν κόκκο ρυζιού. Από τα τρία έως τα έξι χρόνια, βάλε ποσότητα σαν μικρό μπιζέλι, με περιεκτικότητα περίπου 1.000 ppm φθορίου, εκτός αν σου δώσω διαφορετική οδηγία [E3][E5].
Πόσο συχνά πρέπει να βουρτσίζουν τα παιδιά τα δόντια τους; Δύο φορές ημερησίως, με το βραδινό βούρτσισμα να μην ακολουθείται από φαγητό ή γλυκό ρόφημα. Μέχρι να αποκτήσει καλή δεξιότητα, βοήθησέ το εσύ. Το παιδί μπορεί να κρατά την οδοντόβουρτσα, αλλά ο ενήλικας ολοκληρώνει τα σημεία που μένουν πίσω.
Στην καθημερινή μου πρακτική παρατηρώ ένα σταθερό μοτίβο: τον Σεπτέμβριο, μετά την επιστροφή στο σχολείο, αρκετοί γονείς θυμούνται ξανά το ραντεβού, αλλά περιμένουν να περάσουν οι πρώτες εβδομάδες. Κι όμως, η σχολική ρουτίνα είναι καλή στιγμή για έλεγχο. Ρύθμισε από νωρίς βούρτσισμα, κολατσιό και νερό μέσα στην ημέρα.
Ο καθαρισμός αφαιρεί πλάκα, τρυγία και χρωστικές από την επιφάνεια των δοντιών, ενώ το φθοριούχο βερνίκι είναι ξεχωριστή προληπτική πράξη. Το βερνίκι φθορίου 2,26% παραμένει για περισσότερη ώρα πάνω στα δόντια και χρησιμοποιείται κυρίως όταν ο κίνδυνος τερηδόνας είναι αυξημένος [E1][E2].
Η φθορίωση δεν αντικαθιστά το βούρτσισμα. Το φθόριο ενισχύει την αδαμαντίνη, δηλαδή το σκληρό εξωτερικό περίβλημα του δοντιού, και βοηθά τα πρώτα στάδια απομετάλλωσης να μην εξελιχθούν εύκολα σε κοιλότητα [E2]. Το βερνίκι είναι σαν λεπτό προστατευτικό φιλμ που παραμένει για λίγο στην επιφάνεια· δεν είναι καθαρισμός και δεν αφαιρεί πέτρα.
Για παιδί με αυξημένο κίνδυνο τερηδόνας, η επαγγελματική εφαρμογή φθορίου μπορεί να επαναλαμβάνεται ανά τρεις έως έξι μήνες, ανάλογα με την ηλικία και τα ευρήματα [E2][E3]. Δεν εφαρμόζω το ίδιο σχήμα σε όλα τα παιδιά. Υπολογίζω τις καθημερινές πηγές φθορίου, την πιθανότητα κατάποσης, το ιστορικό τερηδόνας και την ικανότητα συνεργασίας.
«Το φθόριο χαλάει τα δόντια;» Αυτή την απορία ακούω συχνά. Η απάντηση εξαρτάται από τη δόση και την ηλικία. Μην δίνεις μόνος σου φθοριούχα gel σε μικρό παιδί, επειδή η κατάποση μπορεί να προκαλέσει ναυτία ή εμετό· χρησιμοποίησε ό,τι προτείνει ο παιδοδοντίατρος [E2].
Ο παιδικός καθαρισμός γίνεται σταδιακά: συζήτηση, έλεγχος, εξήγηση των εργαλείων, απομάκρυνση τρυγίας μόνο όπου χρειάζεται και ήπια στίλβωση. Συνήθως το παιδί αισθάνεται νερό, δόνηση ή γαργάλημα, όχι έντονο πόνο. Αν τα ούλα αιμορραγούν ή υπάρχει μεγάλη εναπόθεση, μπορεί να νιώσει πρόσκαιρη ευαισθησία.
Πρώτα κοιτάζω τα δόντια και τα ούλα, σαν να διαβάζω έναν μικρό χάρτη: πού μένει πλάκα, πού δυσκολεύεται η οδοντόβουρτσα και αν υπάρχουν λευκές, καφέ ή μαύρες αλλοιώσεις. Μετά εξηγώ στο παιδί τι θα κάνω, χωρίς λέξεις όπως «ένεση» ή «πόνος» όταν δεν σχετίζονται με την πράξη. Η ειλικρίνεια χτίζει συνεργασία.
Πρόσφατα, ένα παιδί προσχολικής ηλικίας ήρθε για «καθαρισμό», αλλά στην πρώτη επίσκεψη δεν δέχτηκε να ξαπλώσει. Δεν πίεσα τη διαδικασία. Κάναμε μόνο έλεγχο με καθρέφτη και παιχνίδι ρόλων, ώστε η επόμενη επαφή να μη συνδεθεί με φόβο. Η επίσκεψη δεν απέτυχε. Απλώς ο στόχος εκείνης της ημέρας ήταν η εξοικείωση.
Πόση ώρα πρέπει να βουρτσίζουν τα παιδιά τα δόντια τους; Στόχευσε σε περίπου δύο λεπτά, πρωί και βράδυ. Στο ιατρείο ο χρόνος του καθαρισμού ποικίλλει, επειδή εξαρτάται από την ηλικία, τη συνεργασία και την ποσότητα τρυγίας. Μην πιέσεις το παιδί να ολοκληρώσει τα πάντα σε μία επίσκεψη αν αυτό δημιουργεί έντονη άρνηση.
Τα περισσότερα παιδιά χρειάζονται προληπτικό έλεγχο περίπου ανά έξι μήνες, αλλά ο καθαρισμός δεν επαναλαμβάνεται αυτόματα στο ίδιο διάστημα. Παιδί με τρυγία, ουλίτιδα, σιδεράκια, προηγούμενες αποκαταστάσεις ή αυξημένο κίνδυνο τερηδόνας μπορεί να χρειαστεί συχνότερη παρακολούθηση [E3][E4].
Μετά τον καθαρισμό, κοίτα μαζί με το παιδί τα σημεία που δυσκολεύουν. Αν τα πίσω δόντια μένουν συστηματικά ακαθάριστα, άλλαξε γωνία και θέση της οδοντόβουρτσας. Αν τα δόντια εφάπτονται, ξεκίνα καθαρισμό ανάμεσα σε αυτά με νήμα ή μεσοδόντιο μέσο που θα σου δείξω. Η πλάκα είναι καθημερινή· δεν περιμένει το επόμενο ραντεβού.
Σε μόνιμους γομφίους με βαθιές αύλακες, συζητώ και τα sealants, δηλαδή λεπτές υλικά που σφραγίζουν τις δύσκολες σχισμές και μειώνουν την κατακράτηση τροφών. Δεν αποτελούν καθαρισμό ούτε χρειάζονται σε κάθε παιδί. Η επιλογή βασίζεται στο σχήμα των αύλακων και στον κίνδυνο τερηδόνας [E3].
Αν εμφανιστεί πρήξιμο στο στόμα ή στον λαιμό, έντονος πόνος, δόντι που κουνιέται ξαφνικά χωρίς χτύπημα, αιμορραγία που δεν σταματά με πίεση ή σπασμένο δόντι μετά από πτώση, μην περιμένεις το εξαμηνιαίο ραντεβού. Επικοινώνησε άμεσα με παιδοδοντίατρο.
Ξεκίνα από το πρώτο νεογιλό δόντι, δύο φορές την ημέρα. Βάλε φθοριούχο οδοντόκρεμα σε ποσότητα σαν κόκκο ρυζιού έως τα τρία χρόνια και σαν μικρό μπιζέλι από τα τρία έως τα έξι. Το βραδινό βούρτσισμα ολοκλήρωσέ το εσύ, μέχρι το παιδί να αποκτήσει καλή δεξιότητα [E3][E5].
Έως τριών ετών χρησιμοποίησε ποσότητα σαν κόκκο ρυζιού. Από τριών έως έξι ετών χρησιμοποίησε ποσότητα σαν μπιζέλι, συνήθως με περίπου 1.000 ppm φθορίου. Μην αφήνεις το παιδί να καταπίνει την οδοντόκρεμα και μην αυξάνεις την ποσότητα χωρίς εξατομικευμένη οδηγία [E3][E5].
Δύο φορές την ημέρα, για περίπου δύο λεπτά κάθε φορά. Δώσε ιδιαίτερη προσοχή στο βραδινό βούρτσισμα, επειδή μετά μειώνεται η ροή του σάλιου και τα δόντια μένουν περισσότερες ώρες εκτεθειμένα. Αν το παιδί δυσκολεύεται, βούρτσισε πρώτα εσύ και άφησέ το να ολοκληρώσει.
Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι. Το παιδί αισθάνεται νερό, μικρή δόνηση ή γαργάλημα. Όταν υπάρχει τρυγία ή ερεθισμένα ούλα, μπορεί να νιώσει σύντομη ενόχληση. Εξήγησε απλά τι θα συμβεί και απόφυγε υποσχέσεις όπως «δεν θα νιώσεις τίποτα».
Ο έλεγχος ανά έξι μήνες αποτελεί συχνό προληπτικό πρόγραμμα, όχι υποχρεωτικό κανόνα για καθαρισμό. Αν δεν υπάρχει τρυγία, δεν έχει τεκμηριωθεί ανάγκη για γυάλισμα μόνο ως πρόληψη τερηδόνας. Ο παιδοδοντίατρος προσαρμόζει τη συχνότητα στον κίνδυνο, στα ούλα και στις συνήθειες του παιδιού [E1][E4].
Αν θέλεις να ξεκαθαρίσεις αν το παιδί χρειάζεται καθαρισμό, φθορίωση ή μόνο καλύτερη φροντίδα στο σπίτι, κλείσε ένα ραντεβού για εξατομικευμένο έλεγχο.
Εξωτερικές Πηγές: